Przygotowanie do matury z języka polskiego to maraton, a nie sprint. Wiem z własnego doświadczenia, jak łatwo poczuć się przytłoczonym ogromem materiału. Jednym z kluczowych elementów, który spędza sen z powiek wielu maturzystom, jest lista lektur obowiązkowych. Pytanie "co roku pojawia się na maturze?" jest jednym z najczęstszych, jakie słyszę. I słusznie! Wiedza o tym, które teksty są "pewniakami", pozwala zoptymalizować naukę i skupić się na tym, co najważniejsze. W tym artykule przyjrzymy się, jak CKE dobiera lektury, które motywy są najczęściej eksplorowane i jakie zmiany szykują się na nadchodzące egzaminy.
Kluczowe lektury na maturze 2025 poznaj pewniaki i zmiany CKE
- Do najczęściej pojawiających się lektur należą "Lalka", "Pan Tadeusz", "Dziady cz. III" oraz "Wesele".
- Rzadziej, ale regularnie, pojawiają się "Zbrodnia i kara" i "Przedwiośnie".
- Od 2025 roku lista lektur obowiązkowych została skrócona o ponad 20 pozycji.
- Mimo zmian, maturzyści w latach 2025-2028 mogą odwoływać się do lektur z podstawy programowej z 2018 roku.
- CKE stawia na uniwersalne motywy i umiejętność argumentacji w oparciu o teksty.
- Matura ustna ma nową, skróconą listę pytań jawnych, bezpośrednio odnoszących się do lektur.
Jak CKE wybiera lektury do arkusza? Analiza mechanizmów
Centralna Komisja Egzaminacyjna podchodzi do wyboru lektur na maturę w sposób strategiczny. Nie chodzi tylko o sprawdzenie znajomości fabuły czy postaci. Kluczem jest wybór tekstów, które poruszają uniwersalne motywy takie jak miłość, cierpienie, wybory moralne, patriotyzm, rola artysty w społeczeństwie czy konflikt pokoleń. Te ponadczasowe tematy pozwalają na głębszą analizę i dyskusję, niezależnie od tego, kiedy powstał dany utwór. CKE kładzie ogromny nacisk na to, czy potrafisz argumentować i wykorzystać znajomość tekstów w szerszym kontekście, łącząc je z innymi dziełami, historią czy własnymi przemyśleniami. To właśnie umiejętność tworzenia spójnych i dobrze uzasadnionych wypowiedzi jest najważniejsza.
Uniwersalne motywy: dlaczego "Lalka" i "Dziady" wracają jak bumerang?
To właśnie uniwersalne motywy sprawiają, że pewne lektury są niemal gwarantowane na maturze. Weźmy na przykład "Lalkę" Bolesława Prusa. Znajdziemy tu motyw miłości nieszczęśliwej i niespełnionej, analizę społeczeństwa polskiego okresu pozytywizmu z jego podziałami klasowymi, ideę pracy organicznej, a także tragiczny upadek ideałów u bohatera, Stanisława Wokulskiego. Z kolei "Dziady cz. III" Adama Mickiewicza to kopalnia motywów narodowych: patriotyzmu, cierpienia narodu pod zaborami, idei mesjanizmu (Polska jako Chrystus narodów) czy buntu jednostki przeciwko losowi i siłom wyższym. Te fundamentalne tematy są obecne w ludzkim doświadczeniu od wieków, dlatego CKE chętnie do nich wraca, testując waszą zdolność do ich interpretacji w kontekście konkretnych dzieł.
Statystyki nie kłamią: które lektury pojawiały się najczęściej w ostatnich 5 latach?
Analizując arkusze maturalne z ostatnich lat, można zauważyć wyraźne trendy. Do grupy absolutnych "pewniaków", które pojawiają się niemal co roku w tematach wypracowań lub zadaniach, należą:
- "Lalka" Bolesława Prusa
- "Pan Tadeusz" i "Dziady cz. III" Adama Mickiewicza
- "Wesele" Stanisława Wyspiańskiego
Nieco rzadziej, ale wciąż z dużą regularnością, na maturze pojawiają się również:
- "Zbrodnia i kara" Fiodora Dostojewskiego
- "Przedwiośnie" Stefana Żeromskiego
- Wybrane opowiadania Brunona Schulza
Żelazny kanon: te lektury musisz znać na maturze 2025
"Pan Tadeusz", "Lalka", "Wesele": analiza trójki najczęściej pojawiających się tytułów
"Pan Tadeusz" Adama Mickiewicza to epopeja narodowa, która często pojawia się w kontekście motywu miłości (Tadeusz i Zosia, Jacek i Telimena), piękna ojczyzny i tęsknoty za nią, a także analizy życia szlachty polskiej i jej obyczajów. Tematyka ta pozwala na rozważania o tożsamości narodowej i jej pielęgnowaniu.
"Lalka" Bolesława Prusa, jak już wspominałem, to przede wszystkim studium społeczeństwa i psychiki ludzkiej. Motywy takie jak nieszczęśliwa miłość, dążenie do awansu społecznego, praca organiczna kontra idee romantyczne, czy analiza upadku pewnych środowisk, to tematy, które CKE uwielbia badać.
"Wesele" Stanisława Wyspiańskiego to dramat symboliczny, który często pojawia się w kontekście krytyki społeczeństwa polskiego, analizy mitów narodowych, roli inteligencji i chłopów, a także motywu marzeń i ich zderzenia z rzeczywistością. To doskonały materiał do rozważań o kondycji narodu.
Pozycje z drugiego szeregu, które mogą zaskoczyć: "Przedwiośnie" i "Zbrodnia i kara"
"Przedwiośnie" Stefana Żeromskiego to powieść, która często pojawia się w kontekście wizji Polski po odzyskaniu niepodległości, rozważań o rewolucji, jej konsekwencjach, a także o trudnych wyborach moralnych i ideowych młodych ludzi w nowej rzeczywistości. To tekst, który zmusza do refleksji nad drogami, jakimi podążać powinniśmy jako naród.
"Zbrodnia i kara" Fiodora Dostojewskiego to arcydzieło literatury rosyjskiej, które na maturze pojawia się zazwyczaj w kontekście analizy psychologicznej zbrodni, pojęcia winy i kary, moralności, a także wpływu ideologii na ludzkie postępowanie. To tekst, który pozwala na głębokie zanurzenie się w meandry ludzkiej psychiki.
Poezja na maturze: czy trzeba znać wszystkie wiersze na pamięć?
Jeśli chodzi o poezję, kluczowe jest nie tyle pamięciowe opanowanie każdego wiersza na pamięć, co zrozumienie głównych motywów i umiejętność analizy fragmentów. Twórcy tacy jak Jan Kochanowski (np. jego treny jako wyraz bólu po stracie, psalmy jako wyraz wiary) czy Adam Mickiewicz (choćby jego sonety ukazujące piękno przyrody i refleksję nad przemijaniem) poruszali tematy uniwersalne. Na maturze często pojawiają się pytania o interpretację konkretnego utworu lub porównanie motywów w różnych wierszach. Skupcie się na zrozumieniu przekazu i kontekstu, a nie na mechanicznym zapamiętywaniu.
Zmiany w wymaganiach na maturze 2025: co to oznacza dla Ciebie?
Skrócona lista lektur: które tytuły oficjalnie wypadły z wymagań?
Od roku szkolnego 2024/2025 nastąpiły znaczące zmiany w podstawie programowej, co przełożyło się na skrócenie listy lektur obowiązkowych. Z oficjalnego kanonu wypadło ponad 20 pozycji. To dobra wiadomość dla tych, którzy czuli się przytłoczeni ilością materiału. Teraz można skoncentrować się na mniejszym, ale wciąż wymagającym zestawie tekstów.
Możliwość odwołania do "starych" lektur: szansa czy pułapka?
Ważna informacja dla tegorocznych i przyszłorocznych maturzystów: w latach 2025-2028 nadal macie możliwość odwoływania się w swoich wypracowaniach do lektur, które obowiązywały według podstawy programowej z 2018 roku. To niewątpliwie szansa zwiększa się wasz zasób materiału do wykorzystania w argumentacji. Jednak może to być też pewna pułapka. Należy świadomie wybierać te "stare" lektury, które rzeczywiście pasują do tematu i są nadal relewantne, a nie tylko odwoływać się do nich na siłę. Konieczna jest dobra znajomość zarówno starego, jak i nowego kanonu.
Jak nowe wytyczne CKE wpływają na strategię przygotowań?
Nowe wytyczne CKE wymagają od nas pewnej elastyczności w strategii przygotowań. Po pierwsze, skupcie się na aktualnej, skróconej liście lektur. To one stanowią podstawę wymagań. Po drugie, pamiętajcie o uniwersalnych motywach. Jeśli temat wypracowania idealnie pasuje do jakiejś lektury, która już wypadła z listy, ale którą dobrze znacie, śmiało z niej korzystajcie. Kluczem jest zrozumienie tekstów, a nie tylko ich zapamiętanie. Analizujcie, porównujcie, szukajcie powiązań to zaprocentuje.
Matura ustna i lektury: jak wykorzystać znajomość tekstów?
Analiza nowej listy pytań jawnych: do których lektur odwołują się najczęściej?
Matura ustna w 2025 roku również przeszła pewne zmiany. CKE opublikowało nową, skróconą listę pytań jawnych. Co istotne, pytania te bezpośrednio odnoszą się do konkretnych lektur z kanonu. Oznacza to, że solidna znajomość tych tekstów jest absolutnie kluczowa nie tylko do napisania wypracowania, ale również do swobodnej i merytorycznej wypowiedzi ustnej. Nie można już liczyć na to, że temat ominie ulubioną lekturę.
Praktyczne wskazówki: jak budować argumentację na podstawie lektury podczas egzaminu ustnego?
Oto kilka praktycznych wskazówek, jak skutecznie budować argumentację na maturze ustnej, wykorzystując znajomość lektur:
- Precyzyjne cytowanie lub streszczanie: Jeśli to możliwe, przytocz kluczowy fragment lub zwięźle opisz sytuację z lektury, która ilustruje Twoją myśl. Pamiętaj, że nie musisz cytować słowo w słowo, ale musisz trafnie oddać sens.
- Łączenie z uniwersalnymi motywami: Zawsze staraj się pokazać, jak dana sytuacja z lektury wpisuje się w szerszy, uniwersalny motyw (np. miłość, zdrada, walka o wolność). To pokazuje głębsze zrozumienie tekstu.
- Struktura wypowiedzi: Zacznij od jasnego postawienia tezy, następnie przedstaw argumenty poparte przykładami z lektury, a na koniec podsumuj swoją wypowiedź.
- Kontekst historyczno-literacki: Jeśli temat na to pozwala, krótko osadź lekturę w jej kontekście kiedy powstała, jakie były jej uwarunkowania społeczne i historyczne. To dodaje głębi Twojej analizie.
Przeczytaj również: Matura z angielskiego: Kompleksowy przewodnik po sukcesie
Skuteczna nauka: strategia oparta na maturalnych pewniakach
Skoro już wiemy, które lektury są najważniejsze i jak CKE podchodzi do tematu, czas na konkretne strategie nauki. Moja rada jest prosta: pracuj mądrze, niekoniecznie ciężej.
Krok 1: Stwórz mapy myśli dla kluczowych lektur (główni bohaterowie, motywy, problematyka)
Zacznij od stworzenia map myśli dla tych absolutnych "pewniaków", o których mówiliśmy: "Lalka", "Dziady", "Pan Tadeusz", "Wesele". Na takiej mapie umieść kluczowe elementy: głównych bohaterów i ich cechy, najważniejsze motywy (np. miłość, patriotyzm, bunt), główną problematykę utworu, kontekst historyczny i literacki, a także kilka ważnych cytatów, które przychodzą Ci do głowy. To świetny sposób na wizualne uporządkowanie wiedzy i zobaczenie powiązań między różnymi aspektami dzieła.
Krok 2: Skup się na uniwersalnych motywach i ich występowaniu w różnych tekstach
Następnie przejdź do łączenia lektur poprzez uniwersalne motywy. Weź kartkę i wypisz te motywy, które często pojawiają się na maturze: miłość, cierpienie, patriotyzm, bunt, samotność, konflikt pokoleń, rola artysty. Obok każdego motywu zapisz, w których lekturach z kanonu (zarówno tych nowych, jak i starych, do których możesz się odwołać) ten motyw jest szczególnie ważny i jak jest przedstawiony. To pozwoli Ci zbudować kompleksową wiedzę i łatwiej znajdować argumenty do wypracowań.
Krok 3: Jak efektywnie powtarzać materiał, by nie zapomnieć najważniejszych szczegółów przed samym egzaminem?
Powtarzanie to klucz do sukcesu. Oto kilka technik, które pomogą Ci utrwalić materiał:
- Aktywne przypominanie: Zamiast czytać notatki po raz kolejny, spróbuj odtworzyć informacje z pamięci. Zamknij książkę i opowiedz sobie o bohaterach, motywach, fabule.
- Testowanie się: Twórz własne pytania dotyczące lektur i próbuj na nie odpowiadać. Możesz też korzystać z gotowych arkuszy i pytań z poprzednich lat.
- Krótkie, regularne sesje: Lepiej uczyć się przez 30 minut codziennie niż przez 3 godziny raz w tygodniu. Regularność zapobiega zapominaniu.
- Dyskusje z rówieśnikami: Tłumaczenie czegoś innym to najlepszy sposób na sprawdzenie własnej wiedzy i utrwalenie jej.
